Η Πανίδα του Γεωπάρκου Κεφαλονιάς - Ιθάκης

σκαντζόχοιρος
Εικόνα 1. Ο σκαντζόχοιρος (Erinaceus roumanicus) είναι πολύ συνηθισμένο είδος του Γεωπάρκου. Ζει σε αραιούς θαμνώνες ή όπου υπάρχει χαμηλή βλάστηση.

Στο Γεωπάρκο Κεφαλονιάς-Ιθάκης έχουν καταγραφεί 36 χερσαία είδη θηλαστικών, από τα οποία 4 είδη ανήκουν στην τάξη Ευλιπότυφλα, 7 στην τάξη Τρωκτικά, 1 στην τάξη Λαγόμορφα, 5 στην τάξη Σαρκοφάγα και 19 στη τάξη Χειρόπτερα (Νυχτερίδες). Από αυτά 17 είδη αναφέρονται στο κόκκινο βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων της Ελλάδας ως μη Εκτιμημένα (ΝΕ). Επίσης, από τα χειρόπτερα 6 είδη αναφέρονται στο κόκκινο βιβλίο ως Ανεπαρκώς Γνωστά (DD) και πέντε ως Σχεδόν Απειλούμενα (ΝΤ).

Παλαιοντολογικές και Σπηλαιολογικές έρευνες στο Γεωπάρκο έχουν καταδείξει ότι πολλά μεγάλα, αλλά και μικρότερα είδη θηλαστικών είναι φανερό ότι ήρθαν στο νησί σε διάφορες γεωλογικές περιόδους. Για παράδειγμα, ιπποπόταμοι (Hippopotamus amphibius) ζούσαν στο Γεωπάρκο κατά το Τεταρτογενές. Επίσης, κατά περιόδους έφτασαν στο Γεωπάρκο τα ελάφια, ο λαγός, η αλεπού, και διάφορα είδη νυχτερίδων. Μερικά είδη εξαφανίστηκαν, πιθανώς σε σχετικά πρόσφατα χρόνια, από την υπερεκμετάλλευση, ενώ άλλα υπάρχουν ακόμα. Ως παράδειγμα, αναφέρουμε την ύπαρξή του ελαφιού (Cervus elaphus) στην Κεφαλονιά, στο ιστορικό παρελθόν, όπως μαρτυρούν οι απεικονίσεις του, σε αρχαία νομίσματα των Πρόννων και της Σάμης του 4ου και 3ου π.Χ. αιώνα. Το ελάφι εξακολουθούσε να υπάρχει στο Γεωπάρκο μέχρι και τις αρχές του 17ου αι., όπως βεβαιώνεται από τον Ενετό προβλεπτή του νησιού Ανδρέα Μοροζίνη (1621-1622). Εκτός της ιδιαίτερης σημασίας τους, τα παλαιοντολογικά αυτά ευρήματα αποδεικνύουν τον πρόσφατο αποχωρισμό των Ιονίων Νήσων από την ηπειρωτική Ελλάδα.

πετροκούναβο
Εικόνα 2. Το πετροκούναβο (Martes foina), έχει μεγάλη προσαρμοστική ικανότητα σε διαφορετικό κλίμα/οικότοπο/τροφή και είναι ιδιαίτερα κρηπτικό ζώο.

Για την καταγραφή των θηλαστικών του Γεωπάρκου έχουν διεξαχθεί αρκετές έρευνες, ενδεικτικά αναφέρονται οι παρακάτω: “Προκαταρκτική καταγραφή της πανίδας και διαφόρων διαχειριστικών θεμάτων του Εθνικού Δρυμού Αίνου” (Κατσαδωράκης, 1985), β) “Καταγραφή και αξιολόγηση βασικών οικολογικών παραμέτρων της Λιμνοθάλασσας Κουτάβου Κεφαλληνίας”, τόμ. Ι (Λυμπεράτος κ.α., 1997), γ) “Καταγραφή και αξιολόγηση βασικών οικολογικών παραμέτρων των χερσαίων οικοσυστημάτων της ευρύτερης περιοχής λιμνοθάλασσας Κουτάβου Κεφαλονιά”, τόμος ΙΙ (Γεωργιάδης, 1997), δ) “Αφιέρωμα στον Εθνικό Δρυμό Αίνου” (Ευθυμιάτου-Κατσούνη, 1998), ε) “Συμβολή στην έρευνα της βιοποικιλότητας Κεφαλονιάς-Ιθάκης (Ιόνιοι νήσοι)”, μεταπτυχιακή διατριβή (Ευθυμιάτου-Κατσούνη, 2006).

Εν τω μεταξύ, το 2012, άρχισε η υλοποίηση μιας μεγάλης έρευνας με τίτλο “Υποβοήθηση στην καταγραφή, παρακολούθηση και αειφόρο διαχείριση της Πανίδας του Εθνικού Δρυμού Αίνου, αλλά και της ευρύτερης περιοχής του Νομού Κεφαλονιάς-Ιθάκης”. Το ερευνητικό αυτό πρόγραμμα χρηματοδοτήθηκε από το ΕΣΠΑ (2007-2013) και υλοποιήθηκε από τον Φορέα Διαχείρισης Εθνικού Δρυμού Αίνου σε συνεργασία με ερευνητική ομάδα από τρία ελληνικά Πανεπιστήμια. Το πρόγραμμα τελείωσε στο τέλος του 2015, με μια πλούσια συλλογή αποτελεσμάτων. Μελετήθηκαν κυρίως η ομάδα των μικροθηλαστικών, που περιλαμβάνει τις ομάδες των εντομοφάγων και των τρωκτικών, η ομάδα των χειροπτέρων και η ομάδα των ημιάγριων αλόγων του Αίνου.

Ένα από τα βασικά αντικείμενα της έρευνας ήταν η αξιολόγηση της πληθυσμιακής κατάστασης των ειδών. Εκτιμήθηκαν οι παράγοντες από τους οποίους κινδυνεύει κάθε είδος και έγινε έρευνα για το αν οι κίνδυνοι εντοπίζονται σε μία ή περισσότερες περιοχές. Τέλος, με βάση τα πιο πάνω, προτάθηκαν δυνητικοί τρόποι και μέσα για προστασία/διαχείριση. Όλα τα είδη που εντοπίστηκαν, όπως και οι περιοχές που απαντώνται, αποθηκεύτηκαν σε Βάση Δεδομένων σε Σύστημα Γεωγραφικών Πληροφοριών (GIS) και δημιουργήθηκαν χάρτες κατανομής για κάθε είδος. Οι χάρτες αυτοί δείχνουν επίσης όλους τους σταθμούς που καλύφθηκαν με δειγματοληψίες.

κηπομυγαλή
Εικόνα 3. Η κηπομυγαλή (Crocidura suaveolens) καταγράφεται, σύμφωνα με τις πρόσφατες έρευνες στον Αίνο και στον Κούταβο.

Οι δειγματοληψίες για τα χερσαία (εδαφόβια) μικροθηλαστικά έγιναν με παγίδες Sherman. Χρησιμοποιήθηκαν 30 με 40 παγίδες σε κάθε σταθμό δειγματοληψίας. Δειγματοληψίες έγιναν σε πολλούς σταθμούς εντός του Εθνικού Δρυμού Αίνου, όπως και σε ορισμένες άλλες θέσεις όπως η Λιμνοθάλασσα του Κουτάβου. Η έρευνα για τις νυχτερίδες πραγματοποιήθηκε με οπτικές παρατηρήσεις σε φυσικά σπήλαια, αρχαιολογικούς χώρους (Κάστρο Αγ. Γεωργίου), στη Λιμνοθάλασσα του Κουτάβου και στον Εθνικό Δρυμό Αίνου, με παγιδεύσεις με δίκτυα (mist nets) στη έξοδο τους από τις σπηλιές και γαλαρίες όπου ζουν, όσο και σε ανοικτούς χώρους, όπου τρέφονται (κοιλάδες, χειμάρρους και αλλού). Έγιναν επίσης ηχογραφήσεις φωνών εντοπισμού από νυχτερίδες σε πτήση. Οι ηχογραφήσεις έγιναν με δέκτες υπερήχων (ultrasound receivers – bat detectors), ταυτόχρονα με τις παγιδεύσεις. Η χρήση των ηχογραφήσεων των υπερήχων αυτών απεδείχθη πολύ χρήσιμη για πολλά είδη και ο μόνος τρόπος εντοπισμού κάποιων ειδών του γένους Pipistrellus. Έγινε συλλογή, επίσης, γενετικού υλικού από όλα τα είδη που εντοπίστηκαν για αναλύσεις DNA, ώστε τα είδη να συσχετιστούν με άλλα από άλλες περιοχές της Ελλάδας και της Μεσογείου. Τα αποτελέσματα της εργασίας αυτής τόσο για τα εδαφόβια μικροθηλαστικά, όσο και για τις νυχτερίδες δημοσιευθήκαν σε διεθνή Συνέδρια και παρουσιάστηκαν στις Ημερίδες του Φορέα Διαχείρισης Εθνικού Δρυμού Αίνου αναλυτικά.

Με βάση τα αποτελέσματα της παραπάνω έρευνας, όσον αφορά τα μικροθηλαστικά, εντοπίστηκαν στο Γεωπάρκο τέσσερα είδη εντομοφάγων: ο σκαντζόχοιρος (Erinaceus roumanicus), ο οποίος αποτελεί ένα κοινό είδος για το Γεωπάρκο, η κηπομυγαλή (Crocidura suaveolens), που φαίνεται να είναι πολύ παλαιός κάτοικος του νησιού (Εικ. 3), η χωραφομυγαλή (Crocidura leucodon), μικροσκοπικό είδος με μήκος σώματος που δεν ξεπερνά τα 15 cm και ο ασπάλακας (Talpa stankovici), που διαβιεί αποκλειστικώς εντός του Εθνικού Δρυμού Αίνου και η παρουσία του προδίδεται από τους χωμάτινους σωρούς στο έδαφος, που αφαιρεί κατά την υπόγεια κίνησή του. Το είδος τρέφεται με γαιοσκώληκες, ενώ ημερησίως απαιτεί πρόσληψη 40-50 gr τροφής δηλαδή το 1/3 του βάρους του.

δασομυωξός
Εικόνα 4. Ο δασομυωξός (Glis glis), είναι νυκτόβιο κοινωνικό είδος του Εθνικού Δρυμού Αίνου. Τρέφεται από καρπούς, που αναζητά στο δάσος κεφαλληνιακής Ελάτης.

Στην Κεφαλονιά ενδημούν επίσης επτά είδη τρωκτικών, όπως το κοινό ποντίκι (Mus musculus domesticus), ο μάυρος αρουραίος (Rattus rattus) και ο καστανός κοινός αρουραίος (Rattus norvegicus), τρία είδη του γένους Apodemus (A. epimelas, A. flavicollis και A. sylvaticus) και ο μυωξός (Glis glis), που πρόκειται για δασόβιο είδος τρωκτικού, που ομοιάζει με σκίουρο και παρατηρείται μόνο στην περιοχή του Εθνικού Δρυμού Αίνου, εντός του δάσους της κεφαλληνιακής Ελάτης (Εικ. 4).

Το μεγαλύτερο είδος φυτοφάγου θηλαστικού της Κεφαλονιάς είναι ο λαγός (Lepus europaeus), ο οποίος απαντάται σε ολόκληρη το Γεωπάρκο, σε ανοικτές εκτάσεις με αραιή βλάστηση. Αποτελεί ένα νυκτόβιο είδος, που θηρεύεται έντονα. Αρκετά μεγάλος πληθυσμός έχει καταγραφεί εντός του Εθνικού Δρυμού Αίνου, όπου το κυνήγι απαγορεύεται γεγονός που επιτρέπει στο είδος να αναπαράγεται ελεύθερα.

Όσον αφορά στα είδη των σαρκοφάγων, που έχουν αναφερθεί στο Γεωπάρκο αυτά είναι: η αλεπού (Vulpes vulpes), που η παρουσία της στα νησιά σήμερα σπανίζει, το πετροκούναβο (Martes foina) το πιο κοινό σαρκοφάγο είδος του Γεωπάρκου (Εικ. 2), ενώ για τη νυφίτσα (Mustela nivalis), τον ασβό (Meles meles) και την αγριόγατα (Felis silvestris), που αναφέρονται στην βιβλιογραφία, δεν έχει επιβεβαιωθεί η παρουσία τους από τις πρόσφατες έρευνες.

Νυχτερίδα
Εικόνα 5. Νυχτερίδα που εντοπίστηκε εντός του Δασικού Φυλακίου του Εθνικού Δρυμού Αίνου.

Περί τα 19 είδη νυχτερίδων διαβιούν στα σπήλαια του Γεωπάρκου Κεφαλονιάς-Ιθάκης, κάποια από τα οποία είναι πολύ σπάνια, ενώ 16 από αυτά καταγράφηκαν εντός του Εθνικού Δρυμού Αίνου (Εικ. 5). Πολλά είδη από αυτά εντοπίστηκαν εντός των δύο σπηλαίων, Νύφι και Πετάσι, του Εθνικού Δρυμού. Κάποια είδη χειροπτέρων, όπως π.χ. τα είδη Pipistrellus kuhli/P. nathusii έχουν εντοπιστεί με βάση ηχογραφήσεις, και επομένως η παρουσία τους στο Γεωπάρκο χρήζει περαιτέρω έρευνας. Αξιοσημείωτη είναι η παρουσία του μεγαλύτερου και μικρότερου είδους ρινολόφου της Ελλάδας των Rhinolophus ferrumequinum και Rh. hipposideros αντίστοιχα. Ο νυκτοκόμος (Tadarida teniotis) της οικογένειας Molossidae, που καταγράφηκε στην Κεφαλονιά, αποτελεί το ταχύτερο είδος νυχτερίδας της Ευρώπης που πετά σε μεγάλο ύψος με ταχύτητες που φθάνει τα 65 km/h. Τα είδη Myotis myotis /M. blythi αποτελούν τα πιο μεγαλόσωμα είδη της πανίδας των χειροπτέρων του Εθνικού Δρυμού Αίνου (βάρος: 20 gr), ενώ τα είδη του γένους Pipistrellus και Hypsugo είναι τα μικρότερα. Για παράδειγμα, η μικρονυχτερίδα P. pygmeus αποτελεί ένα από τα μικρότερα είδη νυχτερίδων της Ευρώπης (βάρος:7 gr).

Το Γεωπάρκο στερείται μεγαλόσωμων θηλαστικών. Σημαντική εξαίρεση αποτελεί μια ολιγομελής ομάδα σχετικά μικρόσωμων αλόγων (Equus caballus), που διαβιώνει ελεύθερα σε ημιάγρια κατάσταση στην ευρύτερη περιοχή του μοναστηριού της Ζωοδόχου Πηγής, στις ΝΑ πλευρές του όρους Αίνος (Εικ. 6). Τα άλογα αυτά κατάγονται από τα αντίστοιχα της φυλής της Πίνδου. Η ύπαρξη τους οφείλεται στην συνήθεια των ντόπιων κατοίκων να διατηρούν ελεύθερα κοπάδια αλόγων στο βουνό, για να μη τα συντηρούν. Εγκαταλείφθηκαν μετά το Β' παγκόσμιο πόλεμο στην άγρια φύση και τη φυσική επιλογή και διατηρήθηκαν μέχρι και σήμερα σε ολιγάριθμες αγέλες. Η διαβίωσή τους στις σκληρές συνθήκες της περιοχής τα βοήθησαν να δημιουργήσουν ιδιαίτερα μορφολογικά χαρακτηριστικά: ύψος 1,15-2,25 m, χαίτη και ουρά πυκνή, στήθος στενό και βαθύ. Τα συνήθη χρώματα των αλόγων είναι σκούρο καφέ, μαύρο, και άσπρο. Τα άλογα σχηματίζουν τους καλοκαιρινούς μήνες αγέλη των 10-15 ατόμων, ενώ έχουν παρατηρηθεί και σε ομάδα 2-3 ατόμων, καθώς και κάποια μονήρη άτομα. Ο πληθυσμός τους, σύμφωνα με την πρόσφατη έρευνα, αριθμεί περίπου 40 άτομα τα τελευταία χρόνια.

ημιάγρια άλογα του Αίνου
Εικόνα 6. Τα ημιάγρια άλογα του Αίνου στην ευρύτερη περιοχή του μοναστηριού της Ζωοδόχου Πηγής, στις ΝΑ πλευρές του όρους Αίνος.

Ο Φορέας Διαχείρισης Εθνικού Δρυμού Αίνου, ως διαχειριστής του Γεωπάρκου παρότι δεν είναι επίσημα ο υπεύθυνος φορέας για την διαχείρισή τους, δείχνει έντονο ενδιαφέρον για την προστασία και τη διατήρηση αυτού του ιδιαίτερου πληθυσμού αλόγων της Κεφαλονιάς. Τα άλογα παρατηρούνται διακριτικά από το επιστημονικό προσωπικό και το προσωπικό Επόπτευσης/Φύλαξης του Φορέα, καταγράφεται ο πληθυσμός τους και έχει προβλεφθεί η αγωγή ειδικού σιτηρέσιου για τους δύσκολους χειμερινούς μήνες.

Τα θηλαστικά στην Κεφαλονιά απειλούνται κυρίως από την ολοένα και μεγαλύτερη παρουσία του ανθρώπου, την εξαφάνιση των βιοτόπων τους, την εντατικοποίηση της γεωργίας, τη λαθροθηρία και τα δηλητηριασμένα δολώματα στην ύπαιθρο.

 


Το ανωτέρω άρθρο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ‘‘Η Κεφαλονίτικη Πρόοδος’’ Περίοδος Β΄, τεύχος 22., Απρίλιος - Ιόυνιος 2017

Οι φωτογραφίες προέρχονται από το φωτογραφικό αρχείο του Φορέα Διαχείρισης και από το αρχείο του Χρήστου Μαρούλη, Φωτογράφου Άγριας Ζωής τον οποίο ευχαριστούμε θερμά.